Wakacje kojarzą się z odpoczynkiem, swobodą i czasem spędzanym razem. Dla wielu dzieci oznaczają jednak również zmianę codziennego rytmu, nowe miejsca, więcej bodźców, długie podróże, późniejsze godziny snu i mniej przewidywalności.
W takich warunkach zachowanie dziecka może się wyraźnie zmienić. Pojawia się marudzenie, krzyk, odmowa współpracy, zaczepianie rodzeństwa, wycofanie lub gwałtowne reakcje emocjonalne.
Dorosły może wtedy pomyśleć:
„Przecież jesteśmy na wakacjach. Czego jeszcze mu brakuje?”
„Specjalnie psuje nam wyjazd”.
„W domu potrafi się zachować”.
Warto jednak spojrzeć na zachowanie dziecka nie tylko jak na problem, ale również jak na komunikat.
Trudne zachowanie jako błędna strategia
Rudolf Dreikurs wskazywał, że każde dziecko chce czuć, że jest ważne, potrzebne i że przynależy do swojej rodziny lub grupy.
Kiedy dziecko nie potrafi osiągnąć tego poczucia w konstruktywny sposób, może sięgać po tak zwane błędne strategie zachowania.
Nie oznacza to, że dziecko świadomie planuje manipulowanie dorosłymi. Najczęściej reaguje w jedyny dostępny mu w danym momencie sposób.
Dreikurs wyróżnił cztery podstawowe błędne strategie:
- poszukiwanie nadmiernej uwagi,
- walkę o władzę,
- zemstę,
- założoną nieadekwatność, czyli brak wiary we własne możliwości.
1. Nadmierne poszukiwanie uwagi
Podczas wakacji dziecko może nieustannie przerywać rozmowy dorosłych, marudzić, zaczepiać rodzeństwo, zadawać wciąż te same pytania lub domagać się ciągłej obecności rodzica.
Ukryty komunikat dziecka może brzmieć:
„Jestem ważny tylko wtedy, kiedy się mną zajmujesz”.
Dorosły może odczuwać irytację i zmęczenie. Często zaczyna wielokrotnie upominać dziecko lub spełniać jego żądania, aby na chwilę odzyskać spokój.
Takie reakcje mogą jednak utrwalać strategię dziecka.
Pomocne może być:
- zaplanowanie krótkiego czasu tylko dla dziecka,
- włączenie go w przygotowanie posiłku, pakowanie lub planowanie dnia,
- zauważanie spokojnego i samodzielnego zachowania,
- unikanie dawania uwagi wyłącznie w reakcji na marudzenie lub prowokowanie.
Dziecko powinno doświadczać, że jest ważne nie tylko wtedy, kiedy zachowuje się w sposób trudny.
2. Walka o władzę
Walka o władzę może pojawić się podczas wychodzenia z plaży, kończenia zabawy, ubierania się, przygotowania do wyjazdu lub ustalania czasu korzystania z telefonu.
Dziecko odmawia, dyskutuje, ignoruje polecenia lub mówi:
„Nie będziesz mi mówić, co mam robić”.
Ukryty komunikat może brzmieć:
„Jestem ważny tylko wtedy, kiedy to ja decyduję”.
Dorosły często reaguje presją, groźbą lub podnoszeniem głosu. Im mocniej rodzic naciska, tym bardziej dziecko może się opierać.
Pomocne jest zachowanie granic przy jednoczesnym pozostawieniu dziecku ograniczonego wyboru.
Przykłady:
„Za pięć minut wychodzimy z wody. Chcesz sam ustawić minutnik czy mam zrobić to ja?”
„Możesz najpierw założyć koszulkę albo sandały. Ty wybierasz”.
„Na wycieczkę jedziemy. Możesz zabrać samochodzik albo książkę”.
Pozytywna Dyscyplina nie polega na oddawaniu dziecku pełnej kontroli. Polega na dawaniu mu wpływu w granicach ustalonych przez dorosłego.
3. Zemsta
Dziecko może powiedzieć coś bardzo przykrego, uderzyć rodzeństwo, zniszczyć czyjąś zabawkę lub celowo zrobić coś, co wywoła silną reakcję.
Ukryty komunikat może brzmieć:
„Skoro mnie zraniono, ja również zranię”.
Dziecko stosujące tę strategię często samo czuje się odrzucone, niezrozumiane, zawstydzone lub niesprawiedliwie potraktowane.
Nie oznacza to, że dorosły powinien pozwalać na krzywdzenie innych.
Najpierw należy zatrzymać zachowanie i zadbać o bezpieczeństwo.
Można powiedzieć:
„Widzę, że jesteś bardzo zły. Nie pozwolę ci bić”.
„Możesz być zdenerwowany, ale nie możesz niszczyć cudzych rzeczy”.
„Porozmawiamy, kiedy oboje trochę się uspokoimy”.
Kara wymierzona w silnych emocjach może pogłębić poczucie krzywdy. Znacznie ważniejsze jest późniejsze ustalenie, co się wydarzyło i jak dziecko może naprawić szkodę.
4. Założona nieadekwatność
Nie każde trudne zachowanie jest głośne.
Dziecko może wycofać się, odmówić udziału w zabawie, nie chcieć wejść do wody, spróbować nowej aktywności lub poznać innych dzieci.
Może mówić:
„Nie umiem”.
„Nie dam rady”.
„To jest głupie”.
Ukryty komunikat może brzmieć:
„Nie oczekuj ode mnie niczego, bo i tak sobie nie poradzę”.
W takiej sytuacji presja, porównywanie z innymi lub słowa „przecież to nic trudnego” mogą jeszcze bardziej zniechęcić dziecko.
Pomocne jest:
- dzielenie zadania na małe kroki,
- zauważanie wysiłku, a nie tylko efektu,
- pozwolenie dziecku na obserwowanie przed podjęciem działania,
- unikanie porównań z rodzeństwem lub rówieśnikami.
Można powiedzieć:
„Nie musisz od razu wejść do głębokiej wody. Zacznijmy od zamoczenia nóg”.
„Możesz najpierw popatrzeć, a później zdecydujesz, czy chcesz spróbować”.
„Widzę, że to dla ciebie trudne. Jestem obok”.
Co może nasilać trudne zachowania podczas wakacji?
Wakacyjne zachowania dziecka należy zawsze rozpatrywać również w kontekście jego kondycji fizycznej i emocjonalnej.
Na zachowanie mogą wpływać:
- niewyspanie,
- głód,
- upał,
- nadmiar bodźców,
- hałas,
- długa podróż,
- brak stałego planu dnia,
- napięcia między dorosłymi,
- zbyt duża liczba atrakcji,
- brak czasu na spokojną zabawę i regenerację.
Dziecko może nie potrafić powiedzieć:
„Jestem przeciążony”.
Zamiast tego zaczyna krzyczeć, odmawiać, prowokować lub wycofywać się.
Stanowczość i życzliwość
Pozytywna Dyscyplina opiera się na jednoczesnej stanowczości i życzliwości.
Życzliwość oznacza dostrzeżenie emocji i potrzeb dziecka.
Stanowczość oznacza utrzymanie bezpiecznych granic.
Można więc powiedzieć:
„Rozumiem, że chcesz zostać dłużej na placu zabaw. Dzisiaj już kończymy”.
„Widzę, że jesteś rozczarowany. Nie zgadzam się jednak na obrażanie”.
„Możesz być zły. Nie możesz bić”.
Zrozumienie przyczyny zachowania nie oznacza zgody na każde zachowanie.
Zanim zareagujesz, zatrzymaj się
W trudnej sytuacji warto zadać sobie kilka pytań:
- Co wydarzyło się przed zachowaniem dziecka?
- Czy dziecko jest zmęczone, głodne lub przebodźcowane?
- Jaką reakcję wywołuje we mnie jego zachowanie?
- Czy dziecko szuka uwagi, wpływu, odwetu czy wycofuje się z braku wiary w siebie?
- Jak mogę zachować granicę, nie pogłębiając walki?
- Jakiej umiejętności dziecko jeszcze nie posiada?
Czasem najważniejszą zmianą jest przejście od pytania:
„Jak sprawić, żeby dziecko natychmiast przestało?”
do pytania:
„Czego dziecko potrzebuje się nauczyć i jak mogę mu w tym pomóc?”
Wakacje nie muszą być idealne
Rodzinny wyjazd nie zawsze wygląda jak na zdjęciach. Dzieci się złoszczą, dorośli tracą cierpliwość, plany się zmieniają, a zmęczenie narasta.
Wakacje mogą jednak stać się okazją do ćwiczenia samoregulacji, współpracy, komunikacji i rozwiązywania konfliktów.
Za trudnym zachowaniem często stoi dziecko, które nie potrafi jeszcze inaczej zadbać o swoje poczucie bezpieczeństwa, znaczenia i przynależności.
Granice są potrzebne.
Równie potrzebne są relacja, przewidywalność i dorosły, który potrafi zobaczyć coś więcej niż samo zachowanie.
